DOSP-VHR-001901 | Zorg In Transitie (Z.I.T.)

Binnen de residentiële ouderenzorg staan kwaliteitsvolle zorgverstrekking en kwaliteitsvol werken onder druk. Woonzorgcentra en haar medewerkers opereren in een continu veranderende context en proberen met de beschikbare middelen hun werking in die mate te transformeren om de kwaliteit van leven, wonen en werken te optimaliseren.

Principes van een Innovatieve Arbeidsorganisatie (IAO), zoals teamgericht werken en een indeling van bewoners in leefgroepen, worden daarom in toenemende mate geïmplementeerd binnen woonzorgcentra. Bij deze ‘zorg in transitie’ gaat het echter niet alleen over hoe de interne werking van een woonzorgcentrum procesmatig te organiseren, maar ook over de sociale relaties onder en tussen bewoners en medewerkers. Kwaliteitsvol leven, wonen én werken kan namelijk enkel gerealiseerd worden als bewoners én medewerkers vertoeven in een sociale omgeving waarin ze zich gewaardeerd en persoonlijk erkend voelen. Daarom dat inzetten op een gevoel van verbondenheid onder en tussen bewoners, familie en medewerkers cruciaal is voor woonzorgcentra die een optimale zorgverstrekking én werkplek willen realiseren.

Met dit praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek verwerft Hogeschool Vives inzicht in hoe de kwaliteit van leven, wonen én werken kan geoptimaliseerd worden binnen woonzorgcentra. Daarbij gaat vooral aandacht naar het aspect ‘zich verbonden voelen met anderen’, zowel tussen als onder bewoners en medewerkers, en welke factoren die verbondenheid versterken of bemoeilijken.

Aangezien verschillende tendensen de nood verhogen om als woonzorgcentrum anders te gaan werken, brengen we eveneens in kaart hoe ver de West-Vlaamse woonzorgcentra staan in het doorvoeren van IAO-gebaseerde organisatietransities. Om dit alles te realiseren, baseert het onderzoek zich in een eerste fase enerzijds op een online enquête voor alle West-Vlaamse woonzorgcentra en anderzijds op methodieken van kwalitatief onderzoek binnen vier casestudies om inzichten in het thema te vergroten. In een tweede fase worden in vier woonzorgcentra via actie-onderzoek medewerkers, bewoners, familie en mantelzorgers betrokken om initiatieven uit te werken die de verbondenheid in het woonzorgcentrum kunnen ondersteunen.

Uit een eerste fase van dit onderzoek kunnen we concluderen dat meer verbondenheid realiseren in een woonzorgcentrum vraagt om relationeel vakmanschap. Bewoners en personeelsleden vertelden ons dat verbondenheid begint bij een goede zorg op maat. Tegelijkertijd gaat het ook om veel meer. Verbondenheid creëren met bewoners vraagt om een aantal specifieke competenties van personeelsleden die verder gaan dan zorg zoals (1) een authentieke interesse voor de bewoner, zijn/haar levensverhaal, familie,… ,(2) een empathische ingesteldheid met aandacht voor inspraak van bewoners en (3) een engagement vanuit intrinsieke motivatie om zorg te dragen voor ouderen. Het relationeel klimaat is ook gekenmerkt door wederkerigheid waarin de bewoner eveneens mee investeert. Verbondenheid wordt ten slotte door medewerkers en bewoners ook gedefinieerd als een “interpersoonlijke klik”. Naast de relationele competenties van de medewerker en de investering van de bewoner, wordt dit proces dus ook voor een stuk gestuurd door individuele kenmerken.

Deze eerste fase resulteerde in een inspiratiegids met inbegrip van volgende beleidsadviezen:

Voorzie voor nieuwe bewoners een korte inloopperiode om te bepalen met welke medewerker een goede klik bestaat en betrek die medewerker maximaal in de zorg voor die bewoner. Creëer een nauw contact tussen die medewerker en de bewoner. Evalueer dit regelmatig. Doe zoveel mogelijk dingen samen met de bewoners en beperk je daarbij niet enkel tot de zorgtaken. Stimuleer hen om hun mening te delen en geef hen inspraak in verschillende aspecten van het wonen en leven (vb. inrichting eigen kamer, inrichting gemeenschappelijke leefruimte, samen koken, samen uitstap organiseren...). Want verbinding is een wederkerig proces. Leer dus ook zien op welke manier niet alleen medewerkers, maar ook bewoners investeren in dit proces. Plan elke dag tijd en ruimte vrij in de planning van de medewerkers om informeel met bewoners om te gaan en zorg ervoor dat daarnaast ook nog steeds plaats is voor eigen pauzemomenten. Spring flexibel om met de beschikbare tijd. Zet maximaal in op een positieve teamsfeer aangezien deze rechtstreeks de kwaliteit van wonen en leven van bewoners beïnvloedt. Zorg dat medewerkers over de juiste vaardigheden (blijven) beschikken om op een goede manier te communiceren en relaties aan te gaan. Dit zowel met bewoners als binnen een team. Bied hiervoor regelmatig vormingen (vb. rond verbindende communicatie), teambesprekingen, intervisies, enz. aan. Toon jezelf als leidinggevende. Wees zichtbaar en aanwezig op de afdeling en neem een coachende rol aan waarbij je de relationele benadering van je teamleden stimuleert door zelf op een goede manier te communiceren. Onze inspiratiegids en aanbevelingen om verbondenheid binnen woonzorgcentra te versterken kan je onderaan deze pagina downloaden.

In een tweede fase van het project ligt de focus op actie-onderzoek via het aan de slag gaan met bewoners, mantelzorgers, familie en medewerkers vanuit co-creatieve design-thinking methodieken. De doelstelling hiervan was het initiëren en implementeren van bottom-up ontwikkelde acties of veranderingen binnen het woonzorgcentrum die het relationele klimaat versterken. Dit alles vanuit een multi-actor werkgroep waarbij inspraak en eigenaarschap vanwege bewoners, mantelzorgers, familie en personeel centraal staat. Vier woonzorgcentra werkten daarbij als casestudie nauw samen met de onderzoekers:

WZC Amphora, Wingene WZC De Korenbloem, Kortrijk WZC Sint-Bernardus, De Panne WZC Ter Linden, Veurne Als vertrekpunt komen directie en coördinatie van de vier deelnemende woonzorgcentra samen binnen een professioneel lerend netwerk. Zij selecteren gezamenlijk een aanbeveling (cf. projectfase 1) waaraan ze vanuit de werking van een multi-actor werkgroep in hun eigen organisatie verdere innovatieve acties willen koppelen. De vier woonzorgcentra hebben samen ingezet op actie nemen omtrent onze eerdere aanbeveling “Doe zoveel mogelijk dingen samen met de bewoners en beperk je daarbij niet enkel tot de zorgtaken.” Vooraleer hierrond actie te nemen, werd de aanbeveling in het eigen woonzorgcentrum door de werkgroep uitgediept en hertaald naar een scherpgestelde uitdaging.

Een reeks multi-actor workshops – met bewoners, familie, mantelzorgers en medewerkers – werden in elk van de vier woonzorgcentra georganiseerd. Deze dienden uit te monden in gewijzigde handelingen of nieuw-geïmplementeerde praktijken met een positieve invloed op het relationele klimaat in het woonzorgcentrum. In elke workshop werd gestreefd naar een mix van aanwezigen vanuit verschillende rollen in de organisatie. Een aanwezigheid van een 10 tot 15-tal deelnemers per sessie werkte prima. De workshops werden om de vier à vijf weken georganiseerd en elk woonzorgcentrum realiseerde minstens zeven samenkomsten. Verschillende co-creatieve methodieken die democratische inspraak en eigenaarschap bij de workshop-deelnemers stimuleren, werden binnen deze workshops toegepast om gezamenlijk tot een actie te komen die de verbondenheid versterkt. Procesmatig werd de double diamond vanuit design thinking gevolgd. Dit komt erop neer dat binnen elke werkgroep de opeenvolgende stappen ‘ontdekken-inzien-ontwikkelen-realiseren’ werden gevolgd om uiteindelijk tot een gewenste actie te komen. Tussen de workshops door gingen medewerkers van de woonzorgcentra informatie uitwisselen in het professioneel lerend netwerk om elkaar met inspirerende ideeën en handelingen aan te steken. Dit alles onder begeleiding van Vives workshop-facilitatoren.

De co-creatieve multi-actor workshops resulteerden in onderstaande realisaties. Voor elke case kan je onderaan deze pagina een fiche downloaden die het doorlopen proces, inclusief enkele toegepaste co-creatieve tools, beschrijft. Laat je inspireren en ga er gerust zelf mee aan de slag!