DOSP-VHR-002658 | Responsible Design: bewust, ecologisch, ethisch en inclusief ontwerp

Probleemschets

Bedrijven pakken massaal uit met groenere oplossingen en zetten hun (kleine of grote) stappen richting een duurzame, circulaire economie graag in de kijker. Er wordt gretig ingespeeld op de perceptie van de consument, maar die perceptie klopt niet altijd met wat werkelijk goed is voor het milieu. Zo is bijvoorbeeld plastic verpakking vervangen door karton niet altijd een betere oplossing.

De oplossingen zelf zijn vaak weinig ambitieus: materiaalreductie en efficiëntie zijn goed, noodzakelijk zelfs, maar blijven in de eerste plaats economisch rendabele oplossingen zonder echt lef te tonen of drastische keuzes te (durven) maken. (Grafisch) designers, als creatievelingen, kunnen hier hun maatschappelijke verantwoordelijkheid opnemen en een belangrijke rol spelen in de transitie naar een duurzame economie.

We kiezen bewust niet voor de term ‘duurzaam ontwerp’ of ‘sustainable design’. Duurzaam betekent in principe ‘langer meegaan’. Het is een te ruim begrip dat tot tegenstrijdigheden leidt en het wordt vaak misbruikt door de industrie om zich groener voor te doen dan ze is. De term Ecodesign of ‘design voor circulaire economie’ is dan weer te nauw verbonden met productontwikkeling. Voor milieubewust ontwerpen is stilaan een meer allesomvattende opvatting gangbaar, die verder gaat dan Reduce, Re-use & Recycle, en waarbij energieverbruik, impact, ethische aspecten (werkomstandigheden, kinder- of slavenarbeid, herkomst van grondstoffen, ...) en nog veel meer worden meegenomen.

Daarom opteren we voor ‘Responsible Design’ als verwijzing naar de verantwoordelijkheid en holistische visie waar milieubewust ontwerpen om vraagt. Het omvat ecologische, sociale, co-creatieve, ethische en inclusieve aspecten.

Op basis van eerste verkennende bevragingen bij agencies, drukkerijen, verpakkingsbedrijven en vakorganisaties tussen oktober 2021 en juni 2022 blijkt dat er goede wil is bij designagencies en studio’s, maar dat het vaak ontbreekt aan de juiste kennis of tools. Het begrip duurzaamheid is best ingewikkeld geworden. Zo is het niet duidelijk welke keuzes echt bijdragen aan een betere zorg voor het milieu en welke mogelijkheden of alternatieven er bestaan. Een mooie illustratie hiervan is de papieren fles van Carlsberg die heel wat vragen oproept (Schröder, 2022).

De talrijke reeds bestaande (kleine) goede initiatieven en inspirerende cases worden bovendien te weinig gedeeld. Responsible Design vraagt om een degelijke feitenkennis en een helikopterview die verder gaat dan enkel het (grafisch) ontwerp. Samenwerking en co-creatie over de verschillende disciplines en bedrijven heen is cruciaal (Du Bois & Van Doorsselaer, 2015). Ook het wettelijk kader verandert snel. Wat nu nog berust op goodwill, is over enkele jaren een verplichting. Agencies hebben er dus alle baat bij om hun klanten milieubewustere oplossingen aan te bieden.

In dit project willen we de informatieoverdracht faciliteren en de designer inspireren met cases waar duurzame oplossingen centraal staan. Het onderzoek zal in eerste instantie exploratief van aard zijn en daarom een brede focus houden, binnen de domeinen van visual design. Het gaat zowel om print als online. Vandaag zijn beide zaken immers constant met elkaar verweven en in het hoofd van een designer is dat niet anders.

Onderzoeksvragen

Hoe faciliteren we designers bij het implementeren van Responsible Design in het ontwerpproces voor visual design (= web- & printdesign, motion design, brand design & packaging design)?

Deelvragen:

OV1: Welke kennis (feitelijke informatie) is er voorhanden omtrent Responsible Design? OV2: Welke objectieve criteria zijn er om ontwerpkeuzes te meten? Welke Life Cycle Assessment-tools (LAC’s) zijn er? Zijn ze bruikbaar als meetinstrument of zijn er betere manieren om milieu-impact te meten? OV3: Welke mogelijkheden zijn er voor designagencies & KMO’s in de grafische industrie om Responsible Design te implementeren in hun werking?

Methodologie

• Deskresearch – Literatuurstudie (bestaande kennis/feiten omtrent responsible design).
• Verzamelen en bestuderen van best practices op het vlak van Responsible Design: leren van de cases van bewuste en ecologische ontwerpen om adviezen te formuleren.
• Expertinterviews met vertegenwoordigers van vakorganisaties/designagencies/grafische bedrijven met behulp van half-gestructureerde vragenlijsten.

BEOOGDE RESULTATEN

• Whitepaper en/of roadmap gericht op de zelfstandige ontwerper, designagencies & KMO’s in de grafische industrie.
• Werkveldgerichte lezing