DOSP-VHR-002661 | School sociaal werk (2023 - 2025)

Probleemschets

De Salamanca verklaring van 1994 stelt dat alle kinderen unieke karakteristieken, mogelijkheden en leerbehoeften hebben en dat onderwijssystemen alle leerlingen tot een optimaal niveau van leren en ontwikkeling moeten brengen. Dit in een inclusieve setting, zonder uitsluiting en discriminatie (UNESCO, 1994).

In vele landen wereldwijd is school social work geïmplementeerd om dit mee te realiseren. School social work is een subdiscipline van het sociaal werk gespecialiseerd in schoolomgevingen. Het sociaal werk heeft vanuit zijn opdracht een belangrijke bijdrage te leveren aan de leerkansen en ontwikkeling van schoolgaande kinderen. Leerkrachten brengen leerlingen tot ontwikkeling door de overdracht van kennis, vaardigheden en waarden. Sociaal werkers ondersteunen het welzijn van leerlingen en hun context zodat ze kunnen leren en ontwikkelen op school. Ze zetten hierbij preventief en curatief in op de krachten van leerlingen, gezinnen, scholen en gemeenschappen. Hierbij geven ze extra aandacht aan maatschappelijk kwetsbare leerlingen, bijvoorbeeld door armoede, sociale uitsluiting of handicap (Huxtable, 2022).

School social workers onderscheiden zich van andere professionals doordat ze systeemgericht werken en een sociaal-ecologisch perspectief hanteren (Calis & Calis, 2015). Ze vertrekken vanuit principes van sociale rechtvaardigheid, mensenrechten, collectieve verantwoordelijkheid en respect voor diversiteit (Frey e.a., 2013; IASSW, 2014). Ze creëren hierbij een evenwicht tussen relationeel werken met leerlingen en gezinnen en structureel werken gericht op het veranderen van beleid dat deze principes ondermijnen (Frey e.a. 2013; Isaksson en Sjöström, 2016).

Hoewel in Vlaanderen en Brussel verschillende sociaalwerkpraktijken in en met scholen werkzaam zijn, hanteren we niet (formeel) de discipline van school social work (school sociaal werk). Het sociaal werk is weinig structureel ingebouwd in het Vlaamse en Brusselse onderwijs, wat paradoxaal is gegeven de daling van mentaal en fysiek welbevinden bij jongeren (Schrijvers, Dierckens & Deforche, 2023) en de grote sociale ongelijkheid en segregatie die ons onderwijssysteem kenmerkt (Hirtt, 2020; OECD, 2018; EASIE 2020).

Sociaal werkers zijn onderdeel van het multidisciplinair team van het CLB, maar werken vandaag eerder op tweede lijn en zijn dus minder betrokken in de brede basiszorg van het onderwijs. Bovendien zijn de CLB’s structureel onderbezet (Vandermeersch, 2017) waardoor de sociaal werkers werkzaam bij het CLB een veel te grote caseload ervaren (Develtere, 2021). Verder zien we een grote versnippering in aanbod van school sociaal werkers vanuit een verscheidenheid aan beleidsniveaus- en domeinen: brugfiguren, leerlingenbegeleiders, bredeschoolcoördinatoren, schoolspotters, onderwijsopbouwwerk, …. Deze verscheidenheid aan invullingen verkleint de zichtbaarheid, werkbaarheid en representatie van het sociaal werk in Vlaamse en Brusselse scholen (Colonne, 2018). Vaak is de betrokkenheid van sociaal werkers in de scholen ook op projectmatige basis, wat zorgt voor weinig duurzaamheid en grote regionale verschillen.

Verkennende gesprekken met de diverse sociaal werk praktijken in en met scholen (zie eerder onderzoek, PWO 2022-2023) bevestigen dat er geen verbindend kader is voor de diverse praktijken. Om school sociaal werk meer legitiem te maken in Vlaanderen en Brussel, is er nood aan meer transparantie en afstemming over de visie, missie en opdracht van school sociaal werk en dient de eigenheid en positie van school sociaal werkers in Vlaanderen en Brussel geïdentificeerd te worden.

Onderzoeksvragen

1. Hoe verhouden Vlaamse en Brusselse sociaal werk praktijken in en met scholen zich tot de principes van sociale rechtvaardigheid, mensenrechten, collectieve verantwoordelijkheid en respect voor diversiteit?
2. Welke gemeenschappelijke basiskaders en principes verenigen school sociaal werkers in Vlaanderen en Brussel?
3. Wat is de positionering van het sociaal werk in Vlaamse en Brusselse scholen?
4. Hoe verhouden school sociaal werkers zich tot andere disciplines binnen onderwijsondersteuning?

Onderzoeksmethode

In een eerste fase wordt een typologie van sociaalwerkpraktijken in en met scholen, ontwikkeld op basis van vooronderzoek (PWO 2022-2023), ter validering voorgelegd aan sociale professionals die het brede domein omvatten. Via een focusgroep wordt de correctheid en volledigheid van het model nagegaan. Er wordt besproken welke vorm van output relevant is voor hun werking.

Op basis van de principes van participatief actieonderzoek wordt in een tweede fase een lerend netwerk opgezet. De onderzoekers gaan samen met een tiental partners in het werkveld een proces aan richting de realisatie van een praktijkmodel van school sociaal werk in Vlaanderen en Brussel. Beide partijen beschikken over relevante expertise en via wisselwerking tussen praktijk en theorie wordt in co-creatie een praktijkmodel ontwikkeld. Het lerend netwerk bestaat uit 6 focus- en intervisiegesprekken waarin aan de slag gegaan wordt met het waarom en hoe van school sociaal werk. Tijdens dit proces leren de deelnemers van elkaar door te zoeken naar gemeenschappelijkheid in de verschillende praktijken rond visie, missie, rol, mandaat, positie, handelingskaders,… Relevante kennis en kaders worden mee naar de eigen praktijk genomen en hierover wordt later terug gereflecteerd. Deze inzichten kunnen weer meegenomen worden bij de verdere ontwikkeling van het praktijkmodel. Het lerend netwerk zet ook in op de identificatie van good practices, in Vlaanderen, Brussel en internationaal, ter versterking van het uitgewerkte praktijkmodel.

BEOOGDE OUTPUT

1. Een gevalideerde typologie van sociaalwerkpraktijken in/met scholen in Vlaanderen en Brussel.

2. Een gevalideerd praktijkmodel voor school sociaal werk in Vlaanderen en Brussel.