DOSP-VHR-002663 | Sociaal werk in/en lokale verkiezingen

PROBLEEMSCHETS

Door het wegvallen van de opkomstplicht (Decreet Versterking lokale democratie), vrezen organisaties en professionals dat vooral kwetsbare burgers (anderstaligen, mensen in armoede, nieuwe stemmers, …) niet of minder gebruik zullen maken van hun democratisch recht. Uit cijfers van ISPO blijkt dat 23% nooit meer zou gaan stemmen bij de lokale verkiezingen en 30% soms wel en soms niet zou gaan stemmen.

Ter vergelijking, bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 in Nederland (zonder opkomstplicht) kwam slechts 51% van kiesgerechtigden opdagen. Daarenboven waren er nog nooit zoveel nieuwe stemmers: bijna een half miljoen jongeren in Vlaanderen en Brussel gaan voor de eerste keer naar de stembus. Onderzoek leert dat vooral jongere mensen, stedelingen en mensen met een lagere sociale status afhaken van (lokale) verkiezingen. Een sociale vertekening van de lokale representativiteit dreigt.

Het niet – of minder – opnemen van het democratisch recht om te gaan stemmen is problematisch op twee manieren: op individueel niveau en op collectief niveau. Op individueel niveau wordt sociale uitsluiting ook zichtbaar in het (niet) opnemen van civiele en politieke rechten. Volwaardig burgerschap (“full citizenship”) en sociale inclusie gaan hand in hand. Politieke participatie gaat gepaard met sociale participatie (Santkin, 1994, p 204).

Anderzijds wordt de lokale representatieve democratie kwetsbaar als teveel burgers afhaken. Ondervertegenwoordiging van bepaalde groepen in de stembusgang leidt tot een democratisch deficit. Een inclusieve stad is een stad die ruimte geeft aan verschillen tussen burgers en ruimte laat voor inspraak en participatie, met bijzondere aandacht voor zij die het moeilijker hebben om hun stem te laten horen.

Meer dan ooit is het dus belangrijk om (kwetsbare) burgers te informeren, sensibiliseren, mobiliseren én te versterken, zodat burgers zich bewust zijn van de impact die hun stem kan hebben om de lokale democratie vorm te geven en representatief te maken. Heel wat (sociale) organisaties en initiatieven zetten hierop in, maar missen naar eigen zeggen, wetenschappelijke en/of empirische onderbouwing. Dit PWO wil een evaluatie en onderbouwing bieden van bestaande praktijken op basis bestaande literatuur en leefwereldonderzoek van deelnemers. Tegelijk willen we lacunes identificeren.

ONDERZOEKSVRAGEN

1. Welke minimale competenties zijn nodig om actief democratisch burgerschap lokaal op te nemen en welke drempels om te gaan stemmen worden ervaren?
2. Welke rol spelen sociale professionals in Antwerpen in het informeren, (competenties) versterken en motiveren van burgers naar aanloop van de lokale verkiezingen ’24?
3. In welke mate sluiten bestaande sociaal werk praktijken aan bij de noden en verwachtingen van (kwetsbare) burgers m.b.t. de lokale verkiezingen? En welke leemtes en behoeftes kunnen we identificeren?
4. Hoe leidt individuele versterking van actief burgerschap i.f.v. verkiezingen tot een collectief burgerschap/belangenbehartiging van burgers en organisaties?

METHODOLOGIE

De wisselwerking tussen praktijk en theorie is het vertrekpunt voor een iteratief proces. Kennis verzamelen is gekoppeld aan het gebruiken van de kennis voor verbetering, vernieuwing of verandering van de onderzochte praktijk. Onderzoeker en partners uit werkveld (organisatieniveau en individueel niveau) streven naar co-creatie. We bevinden ons hierbij op het kruispunt van een interpretatief (begrijpen) en een kritisch-emancipatorisch (versterken) paradigma.

Onderzoeksmethodologie in fases:

1. Literatuurverkenning van (actief) burgerschap, drempels in lokaal kiesgedrag, politieke mobilisatie door sociaal werk.
2. Deelname aan Antwerpse platform ‘Iedere stem telt’ (platform van 30-tal sociale organisaties die expertise en ervaringen bundelen met het oog op lokale verkiezingen) i.f.v.: caseselectie, interviewleidraad deelnemers ontwikkelen, tussentijdse resultaten aftoetsen, relevante output vormgeven, …
3. Pre-Interviews met (a) praktijken/organisaties en met (b) deelnemers aan die praktijken om zicht te krijgen op resp.: (a) doelstelling, opzet en rolbeschrijving en (b) startcompetenties en (rol)verwachtingen. Bij de selectie van praktijken en deelnemers streven we naar een zo groot mogelijk variatie in leeftijd, herkomst, en type praktijk.
4. Opvolging van de geselecteerde praktijken (participerende observatie) naar doelstelling en doelbereik; opkomst (continuïteit van deelnemers); inzicht in processen; deelname en betrokkenheid van de respondenten uit stap 3.
5. Post-interviews met (a) praktijken/organisaties en met (b) deelnemers om zicht te krijgen op resp.: (a) doelrealisatie, collectiviseren, politieke rol van sociale professionals en (b) burgerschapscompetenties en stemgedrag.
6. Triangulatie van de verschillende bronnen en kwalitatieve data-analyse.

BEOOGDE OUTPUT

Toegankelijk rapport met onderzoeksbevindingen over de correspondentie tussen noden en verwachtingen van kwetsbare burgers t.a.v. deelname aan de lokale verkiezingen enerzijds en de (politieke) rol en inzet van sociale professionals hierin anderzijds. Daarnaast worden in het rapport bestaande leemtes en noden geïdentificeerd.

Aanbevelingen en handvatten op maat over de rol, opdracht en impact van sociale professionals en lokale overheden.